દૃષ્ટિરાગ...

Download PDF

• દૃષ્ટિરાગનો અર્થ એવો કરાય છે, કે ‘ખોટી વાતની પક્કડ.’

  પણ આ અર્થમાં કેટલીક સમસ્યા છે.

  ‘ખોટી’એટલે શું ?

  વ્યક્તિને પોતાને તો પોતાની વાત સાચી જ લાગતી હોય છે. તો જ તે પક્કડ રાખે ને ?

  જો ખોટીનો અર્થ એ રીતે કરાય કે સર્વજ્ઞની દૃષ્ટિએ ખોટી.. તો વર્તમાનકાળમાં તો

  તેનો નિર્ણય સંભવ જ નથી.

  સહુ એમ જ માનશે કે ‘મને જે સાચું લાગે છે તે જ સર્વજ્ઞની દૃષ્ટિમાં સાચું છે. એટલે

  મારી પક્કડ સાચી વાતની જ છે.’

• તો દૃષ્ટિરાગ કોને કહેવો ?

  ‘મારી બુદ્ધિમાં જે સાચું લાગે તે જ સાચું..

  મારી બુદ્ધિમાં જે ખોટું લાગે તે ખોટું.. પછી ભલે તે વાત કોઈની પણ હોય.’

  આવી પક્કડ એ પણ દૃષ્ટિરાગ જ છે, કદાગ્રહ છે.

  જ્યાં એવી પરિણતિ હોય, કે ‘મારી બુદ્ધિમાં સમજાય કે નહીં, પણ જ્ઞાની એવા

  ગુણવાન્ (સંવિગ્ન-ગીતાર્થ) ની વાત મારે સ્વીકારી લેવી.’ તે જ શ્રદ્ધા છે,

  દૃષ્ટિરાગનો અભાવ છે.

  આ વાતને શાસ્ત્રાધારો પણ છે જ.

  ➢ આવશ્યક નિર્યુક્તિમાં દશ સામાચારીના અધિકારમાં સંવિગ્ન-ગીતાર્થના

  વચનને નિર્વિકલ્પે (બુદ્ધિની કસોટીએ ચડાવ્યા વિના) તહત્તિ કરવાનું વિધાન

  છે. તેવું ન કરનારને મિથ્યાત્વ દોષની આપત્તિ આપી છે. દૃષ્ટિરાગ,

  મિથ્યાત્વનો જનક છે – એ તો આપણે જાણીએ જ છીએ.

  ➢ કમ્મપયડીની ટીકામાં, એક આજ્ઞાને પણ ન સ્વીકારનારનો બાકીની આજ્ઞાનો

  સ્વીકાર પણ શ્રદ્ધારૂપ નથી – એવું જણાવ્યું છે.

તેનો પરમાર્થ એ જ સંભવે છે કે જેટલી આજ્ઞા સ્વીકારી છે, તે બુદ્ધિમાં બેઠી –

તેથી જ સ્વીકારી છે. એટલે જ જે આજ્ઞા બુદ્ધિમાં ન બેસી – તેનો અસ્વીકાર થયો છે.

• એટલે નિર્ણય એવો થાય કે જયાં પણ એવો આગ્રહ હોય કે ‘મને સમજાય તો જ,

  તેટલું જ સ્વીકારવું’ – એ દૃષ્ટિરાગ જ છે. પછી સાચી વાત સાચી સમજાઈ હોવાથી

  સ્વીકારે, તો પણ તે શ્રદ્ધા નથી.

  જ્યાં એવી પરિણતિ આત્મસાત્ થાય, કે ‘ગીતાર્થોની બુદ્ધિ-અનુભવ વગેરે

  વિશાળ છે.. મારી ટૂંકી બુદ્ધિ વગેરેથી તેમનાં વચનો ન સમજાય તે, મારી બુદ્ધિનો

  વાંક છે.. પણ વાત તો તેમની જ સાચી છે.’ તે શ્રદ્ધા છે. તે જ દૃષ્ટિરાગથી મુક્ત

  કરે છે, પ્રજ્ઞાપનીયતા લાવે છે.

• માર્ગાનુસારી જીવ, દ્રવ્યથી જિનશાસન ન પામ્યો હોય તો પણ ગાઢ દૃષ્ટિરાગથી

  મુક્ત થયો હોવાથી પ્રજ્ઞાપનીય બને છે, અને તેથી કાળક્રમે જિનશાસન પામે છે.

  અભવ્ય કે ભારેકર્મી જીવો દ્રવ્યથી જિનશાસન પામ્યા હોય તો પણ આ દૃષ્ટિરાગના

  કારણે શ્રદ્ધાના સ્તર સુધી પહોંચી શકતા નથી, અને તેથી મળેલું જિનશાસન સાર્થક

  કરી શકતા નથી.

  
  

Article written by P.P. Bhavyasundar Vijayji Maharaj Saheb.